1937ko martxoaren 31n, goizeko 08:30 aldera, Italiako Aviazione Legionariako hegazkinek — Francoren esanetara — Durango bonbardatu zuten. Herria defentsarik gabea zen, eta erasoak elizei eta biztanleria zibilari egin zien kalte. Egun berean bigarren eraso bat izan zen, eta hurrengo egunetan gehiago (apirilaren 2an, beste bat).

Andra Mari elizan apaizak hil ziren mezatan; Santa Susana komentuan 14 moja hil ziren; Jesuiten komentuak (San Jose) eta tren-geltokiak ere kalte handiak jaso zituzten. Santa Mariaren dorrea erreferentzia-puntu bihurtu zen hondamendiaren erdian.

Historikoki, biztanleria zibilaren aurkako lehen aire-bonbardaketa masiboetako bat izan zen Europan, eta Gernikako sarraskiaren (1937ko apirilaren 26a) aitzindari zuzena.

Faxistek Bizkaia hartu ondoren, Durangoko Nevers ikastetxean — lehen komentua zena — emakumeen kartzela bat ezarri zuten, Karidadeko mojen zaintzapean. 1939ko azarotik 1940ko abendura bitartean egon zen zabalik.

Bertako presoak faxismoak politikoki errepresaliaturiko emakumeak ziren: Errepublikaren bizitza politikoan edo gerran parte hartu zutenak, Estatu osotik Durangora ekarriak. Garai hartan emakumeentzako kartzela ezagunenak Durango, Zornotza, Saturraran eta Bilboko Orue txaleta ziren — denak erlijio-ordenen esku. Nobelan, kartzela honen aurretik pasatzen dira Luzia eta Edorta zapaturo, plazara bidean.

Larrinagako kartzela Bilbon zegoen, eta XIX. mendearen amaieran eraiki zuten Bizkaiko probintzia-kartzela gisa. Gerra zibilean eta, batez ere, gerraostean, preso politikoz gainezka egon zen: frankismoaren errepresioaren gune nagusietako bat izan zen hirian.

Preso asko handik pasatzen ziren epaiketen, lekualdaketen edo fusilamenduen aurretik. Senideek kanpoan itxaroten zuten, bisita eta pakete bila, sarritan erantzunik gabe. XX. mendean itxi eta eraitsi zuten; gaur egun oroimen-gune gisa gogoratzen da.

Mutrikuko Saturraran auzoan, 1938tik 1944ra, emakume presoentzako kartzela egon zen — garai hartan Espainiako handienetako bat. 1940an 1.500 presotik gora zeuden, eta 1943an 1.050 inguru. Hiru urtera arteko haurrak amekin egon zitezkeen legez, eta gehienak jaioberriak edo oso txikiak ziren.

Baldintzak gogorrak ziren: hasieran oherik gabe, zurezko lurrean lo egin behar izan zuten, eta gosea etengabea zen. 1938tik 1944ra, 116 emakume eta 56 haur hil ziren murruen artean, gehienak tuberkulosiaz eta bronkopneumoniaz. Frankismoaren emakumeen aurkako errepresioaren ikur bilakatu da.

Nobelan, Maria Saturraranera eraman zuten, eta gero aske geratu ondoren Ondarroan elkartu ziren berriz Blancarekin. Kartzelaren itzala Agirrera iristen da, emakume presoen eta senideen historietan.